Buffer Хотели бы вы ощутить себя Иоанном Крестителем и, возможно, народом Израиля, 40 лет блуждавшим по пустыне? Тогда ешьте саранчу, предлагает компания Hargol FoodTech на севере Израиля, ставшая пионером выращивания насекомых для массового потребления. Об этом сообщает Русский слон В конце мая компания выпустила в Соединенных Штатах два сорта продуктов библейского белка. Тех, кто недолюбливает насекомых, это, возможно, удивит, но американские евангелисты скупают не только энергетические батончики, сделанные из овсяной муки и перемолотой в порошок саранчи, но и целые банки этих насекомых. ...

Экономика

    Новости

    «МӘҢГІЛІК ЕЛДІҢ» РУХЫ келелі келешегімен ғана емес, ӨТКЕНІМЕН ӨЛШЕНЕДІ

    «Обще­ствен­ная пози­ция»

    (про­ект «DAT» №42 (359) от 17 нояб­ря 2016 г.

    ДАТ!


    Сей­сен­бі күні біздің газет­тің редак­ци­я­сын­да қуа­ны­шты һәм ұлағат­ты шара өтті. Елге етене таны­мал ағай­ын­ды ұста­лар – Мах­мұт және Айт­бер­ген Жетенұл­да­ры (Құл­мен­те­гі) халық жазу­шы­ла­ры Қаб­деш Жұмәді­лов пен Софы Сма­та­евқа «Алмас қылыш» сый­лы­ғын тап­сыр­ды. Редак­ци­я­ның алақан­дай бөл­месін қаза­қтың мақтан тұтар аза­мат­та­ры­ның тұлға­сы кеңей­тіп, көңілі­мізді бір көтеріп тастаған­дай бол­ды.

    «Алмас қылыш» сый­лы­ғы тура­лы Мах­мұт Жетенұ­лы мыр­за: «Біз ұлт­жан­ды бір топ қоғам өкіл­дері­мен ақыл­да­сып, кеңесіп, келісіп, осы­дан бір­не­ше жыл бұрын «Алмас қылыш» сый­лы­ғын тағай­ын­даған едік. Содан бері ұлт мүд­десін ұран еткен аза­мат­тарға қоғам өкіл­дерінің сыйы ретін­де өз қолы­мы­здан құй­ған ежел­гі көшпен­ділер қаруын сый­лық ретін­де тар­ту етуді дәстүр­ге айнал­ды­рып келе­міз», – деді.

    Ағай­ын­ды ұста­лар­дың кішісі Айт­бер­ген Жетенұ­лы сый­лық тап­сы­рар сәт­те: «Біз, әрине, қал­та­лы кәсіп­кер емес­піз, бірақ ежел­гі көшпен­ді қаза­қтың ұста­лық өнері қолы­мы­здан келеді. Оны бүгін­де Қаза­қстан ғана емес, Түр­кі дүни­есіне таны­тқан сыңай­да­мыз. Қазір біз өзі­міз­бен пікір­лес қоғам өкіл­дерінің келісі­мі­мен бұл сый­лы­қты елім деп, жерім деп, ұлтым, мәде­ни­етім, ар-ұятым деп жүр­ген ұлт­жан­ды аза­мат­тарға беріп жүр­міз. Кей­ін­гі жастарға үлгі болар­лық аға­ла­ры­мы­зға да беріп келе­міз. Ұлы Абай ата­мыз айтқан ғой: «Біріңді, қазақ, бірің дос, көр­ме­сең, істің бәрі бос!» – деп. Сол үшін де бұл сый­лық біздің қолы­мы­з­бен жасалған халы­қтың сый­лы­ғы, қабыл алы­ңы­здар, аға­лар!» – деп, қос айбал­та сый­лы­қтың кезек­ті иелері Қаб­деш және Софы аға­ларға тап­сыр­ды.

    Түр­ки­я­ның «Түр­кі дүни­есі алдын­дағы сіңір­ген еңбе­гі үшін» сый­лы­ғы­ның иегер­лері, Қаза­қстан­ның мәде­ни­ет қай­рат­кер­лері, өнер зерт­те­ушілері, таны­мал темір­шілер Құл­мен­те­гілер­дің еңбе­гін бүгін­де әлем тани­ды десек, қат­ты қате­ле­с­пей­сіз. Олар­дың қолы­нан шыққан көшпен­ді халы­қтың қару­ла­ры бүгін­де Аме­ри­ка, Фран­ция, Гер­ма­ния, Түр­кия, Қытай және тағы басқа көп­те­ген елдер­де көне жәді­гер­дің қай­та­лан­бас үлгісі ретін­де сақта­лу­да.

    Ал енді Тәу­ел­сіздік­тің 25 жылын­да төрт­күл дүние таны­ған ұлт ұста­ла­ры­на әлі күн­ге ел іші­нен жөні түзу бір шебер­ха­на бұй­ыр­май тұрға­нын айту­дың өзі ұят. Алма­ты қала­сы­ның аты­нан атағы дар­дай көр­ме­лер­ге қаты­сып жүр­се де, қала іші­нен шебер­ха­на салуға ұлта­рақтай жер ала алмай отыр­са да, ұлтқа қыз­мет етіп оты­рған ағай­ын­ды темір­шілер ата­кәсіп­тері­нен танған емес.

    «Алмас қылыш» сый­лы­ғын тап­сы­ру рәсі­мі­нен кей­ін, Мах­мұт пен Айт­бер­ген Құл­мен­те­гін «ДАТ!» айда­ры­ның төріне шыға­рып, әңгі­ме­ге тарт­тық. Тіл­шінің қой­ған сау­а­лы­на ағай­ын­ды ұста­лар­дың алма-кезек бер­ген жау­ап­та­ры оқыр­ман қауы­мға ой салар деген ниет­пен ұсы­нып отыр­мыз.


    – Ең алды­мен, қадір­мен­ді ұста­лар, қазақ ұлт пат­ри­от­та­ры аты­нан жыл сай­ын дәстүр­лі түр­де берілетін «Алмас қылыш» сый­лы­ғын тағай­ын­дау иде­я­сы қалай туды?

    Мах­мұт Құл­мен­те­гі: – Сөз басын­да айта кетей­ін, бұл сый­лық бел­гісіз бір интри­га­лар­дың сал­да­ры­нан мем­ле­кет­тік мара­пат­тан қағы­лған, билік өзіне «өгей» санаған, бірақ ұлт алдын­дағы ерен еңбек­тері мен ерлік­тері ескерілуі тиіс аза­мат­тарға беріледі. Ал бұл сый­лы­қтың кезек­ті иегерін біз үше­уі­міз ғана емес, қоғам­дағы ұлт­жан­ды аза­мат­тар аны­қтай­ды. Біз олар­мен ақыл­да­сып алған соң ғана, «Алмас қылыш» сый­лы­ғы­на лай­ы­қты тұлға­лар­ды ата­уға құқы­лы­мыз.

    Ал сый­лы­қтың туу тарихы билік­тің қоғам өкіл­дерін ала­лау, мара­патқа лай­ық аза­мат­тар­ды жік-жік­ке бөлу сал­да­ры­нан осы­дан бір­не­ше жыл бұрын туған. Содан бері ағай­ын­ды үше­уі­міз ақыл­да­са келіп, ұлт пат­ри­от­та­ры­мен кеңесіп, ұлт мүд­десін ұран еткен аза­мат­тарға қоғам өкіл­дерінің сыйы ретін­де, өз қолы­мы­здан құй­ған ежел­гі көшпен­ділер қаруын сый­лық ретін­де тар­ту етуді дәстүр­ге айнал­ды­рып келе­міз.

    Біз көшпен­ді халы­қ­пыз ғой, ежел­ден жауын­гер­лік­ті бой­ы­на сіңір­ген ұлт­тың ұрпағы­мыз емес пе?! Ал бірі-біріне қару сый­лау – сол көшпен­ділер­дің зама­ны­нан келе жатқан дәстүр. Айбал­та – қазақ батыр­ла­ры­ның елі мен жерін қорғау жолын­да пай­да­ланған қаһар­лы қаруы, ат үстін­де қай­қы қылы­шқа, сем­сер­ге, сап сияқты қару­ларға бой бер­мей­тін құдіреті бар. Қара­пай­ым тұр­мыс-тір­лік­ке де ыңғай­лы құрал.

    Айт­бер­ген Құл­мен­те­гі: – Сый­лы­қтың маңы­зы – өсіп келе жатқан ұрпаққа пат­ри­от­тық тәр­бие беру, қазақ халқы­ның ұлт­тық құн­ды­лы­қта­ры­на құр­мет­пен қара­уға бау­лу. Біз­ден басқа мем­ле­кет­тер­де мұн­дай көне жәді­гер­лер үлкен бағаға ие. Қазір біз өзі­міз­бен пікір­лес қоғам өкіл­дерінің келісі­мі­мен бұл сый­лы­қты елім, жерім, деп ұлты­на қыз­мет етіп жүр­ген аза­мат­тарға беріп жүр­міз. Сон­ды­қтан бұл сый­лы­қты біздің қолы­мы­з­бен жасалған халы­қтың мара­па­ты деп қабыл­даған жөн.

    – Бұған дей­ін осы «Алмас қылыш» сый­лы­ғы беріл­ген аза­мат­тар ара­сын­да кім­дер бар?

    – Бұр­нағы жыл­да­ры «Алмас қылыш» қаза­қтың маң­дай­ал­ды ақын-жазу­шы­ла­ры, елге еселі еңбек еткен аза­мат­тар – Жәр­кен Бөдеш, Олжас Сүлей­ме­нов, Сәтім­жан Сан­ба­ев, Арон Ата­бек, Рол­лан Сей­сен­ба­ев, Иран Ғай­ып, Герольд Бель­гер, Талғат Айт­бай­ұ­лы, Ермұрат Бапи, Сұл­тан­хан Аққұлы­на тап­сы­рыл­ды.

    Бүгін екі ақсақа­лы­мыз, ұлты­мы­здың мақта­ны­шы – Қаб­деш Жұмәді­лов пен Софы Сма­та­евқа осы сый­лы­қты тап­сы­ру­дың сәті түсіп отыр. Қаза­ққа дәл осы екі жазу­шы­дан артық қыз­мет еткен қалам­гер кем­де-кем шығар-ау?!

    – Ал енді осы сый­лы­ққа берілетін қару­ды жасау жағы­на тоқта­лай­ық: ең алды­мен есіл еңбек пен асқан ұста­лық, темір­шілік шебер­лік­ті қажет ететін қару­ды айлап, жыл­дап жасаған еңбек­теріңіздің өте­уі қан­дай?

    – Біз бұл үшін ешкім­нен ақы, өтем сұра­май­мыз. Еңбек­тің өте­уі сол – сый­лық лай­ы­қты иесін тап­са, еңбе­гі­міздің ақталға­ны дей беріңіз. Бұл – біз­ге ерте­ден жет­кен темір­ші-ұста­лық өнер­дің дәстүрі. Негіз­гі мақ­са­ты – жас ұрпаққа тәр­бие беру, еліне еңбек еткен ерлерін баға­лау, құр­мет тұту.

    Негізі, ұлт­тық дәстүр­ді сақтау – ұлт­тық идео­ло­ги­я­ның бір тамы­ры. Мағ­жан ақын айт­пақ­шы, «елдің елді­гін сақтай­тын – оның мәде­ни­еті, әде­би­еті, салт-дәстүрі, тарихы» деп. Қаза­қтың әншілік, күй­шілік, жыр­шы­лық, бәдіз­шілік, тер­ме­шілік өнері­мен қатар, темір­шілік өнерін наси­хат­тау қажет­тілі­гін ұмыт қал­дыр­мауы­мыз керек. .

    – Сый­лы­ққа берілетін бұл қару­ды мем­ле­кет беретін «шир­по­треб» мара­пат­тар­мен салы­сты­руға кел­мей­тіні анық. Бұл – қай­та­лан­бас және жалғыз дана қару­ды жасау құпи­я­сын аша ала­сыздар ма?

    Мах­мұт мыр­за: – Әрбір ұста­ның, шебер­дің өзін­дік құпи­я­сы бола­ды. Қолө­нер­де­гі құпия – ұста­здың шәкірт­ке беріп кететін әдіс-тәсілі. Жал­пы, темір­шілік тек қана кәсіп емес, өзін­дік терең фило­со­фи­я­сы бар өнер: бір сөз­бен құпи­я­сын ашу тіп­ті де мүм­кін емес. Дәстүр жалға­сты­ғын ұрпақтан-ұрпаққа жете­лей­тін өнеріңіздің бірі де осы – темір­шілік. Жаса­ла­ты­ны бір қару болға­ны­мен, оның өмір­ге келу жол­да­ры әрқи­лы болып келеді. Қаза­қтың қару-жарақ, сауыт-сай­ман­да­ры, негізі­нен, тек ат үстін­де­гі жауын­гер­ге лай­ы­қта­ла­ды. Алыс жолға алып жүру­ге жеңіл болуы, қар­сы­ласқан жауы­на қар­сы қол­да­нуға ыңғай­лы болуы керек.

    Сол себеп­ті де біз бұл сала­да халы­қтық мұра­лар­ды терең зерт­теп, оқып, ілім-білім­ді жетіл­діріп оты­руға мүд­делі­міз. Дәл қазір­гі кезең­де ұлты­мы­здың ұмы­ты­лып, кен­же қалған темір­шілік сияқты қаси­ет­ті өнерін қазақ халқы­ның руха­ни әле­мін бай­ы­тып, отан­шыл­дық рухын асқақта­та­тын киелі өнер­дің бір сала­сы деп есеп­теу керек.

    Айт­бер­ген мыр­за: – Бес қаруын асы­нып, жауға шапқан Махам­бет­тің өлең­деріне арқау болған – алмас қылыш, еге­улі най­за, айбал­та ел аузын­да жат­та­лып қал­ды. Ақтам­бер­ді мен Дулат Баба­тай­ұлы­ның жырын­дағы ер қаруы – бес қару­дың бірі болған айбал­таға қаты­сты жалын­ды өлең жол­да­ры ұмыт қалып бара жатыр. Бүгін­де ол қару­лар тек соғыс құра­лы ретін­де емес, баба­дан қалған жәді­гер іспет­ті баға­ла­у­ға тиіс­піз. «Отан соғы­сы» деп ата­ла­тын қырғын­нан қалған, қаза­қтың ұлт­тық мұра­сы­на қаты­сы жоқ танк, зеңбірек, пуле­мет­ті де парк­ке қой­ып, «шедевр» жасап жүр­міз ғой. Ал қаза­қтың жерін, елін қорғаған бес қаруға құр­мет жасал­са, артық па? Кең бай­тақ ел мен жер­ді батыр баба­ла­ры­мыз қалай қорға­ды, қан­дай қару-жарағы, қан­дай қорға­ныс кұрал­да­ры болға­нын ұрпағы­мыз танып-білу­ге тиіс.

    Мах­мұт мыр­за: – Қаза­қтар адам­зат өрке­ни­етіне ауы­здық, үзең­гі, таға, жарғақ шал­бар, дөң­ге­лек тәрізді дүни­е­лер­ді қосты. «Жалаңбұт жүр­ген Еуро­па халқы­на көшпен­ділер шал­бар кигізді» деген сөз бекер емес. Түр­кілер­дің тұр­мыс-тір­шілі­гі адам­зат кәдесіне жараған бұй­ым­дар­ды ойлап табуға ықпал етті.

    – «Қару» деген­нен шыға­ды: көшпен­ділер­дің жау­гер­шілік зама­ны­нан қалған осы жәді­гер­лер­ді түр­кі дүни­есінің мұра­сы ретін­де наси­хат­тау үшін «Қазақ қару музей­ін» (Ору­жей­ная пала­та) ашу жөнін­де мем­ле­кет­тік билік­ке ұсы­ныс жасап жүр­ген­деріңіз­ден хабар­дар едік. Оның ақы­ры не бол­ды?

    Мах­мұт мыр­за: – Бір емес бір­не­ше рет жер­гілік­ті жер­де­гі қала әкі­мі­нен бастап, үкі­мет бас­шы­сы мен пре­зи­дент­ке дей­ін хат жаз­дық. Алма­ты қала­сы­на әкім­дік­ке тағай­ын­далған сәт­те Бай­бек мыр­за­ға да хат жол­да­дық. Бірақ осы­ның бәріне мой­ын бұрған біре­уі жоқ. Негізі, бұл темір­шілік өнер ағай­ын­ды үше­уі­міз­ге ғана емес, жал­пақ қаза­ққа қажет мұра еді – амал нешік?!

    Қару – өрке­ни­ет әле­мін­де­гі үлкен мәде­ни­ет­тің бір пара­сы­на жата­ды. Мем­ле­кет­тілік­тің пай­да болуы да осы қару-жараққа келіп тіре­леді. Қару жасай ала­тын ұста­сы бар елді – мем­ле­кет­тілі­гі қалып­тасқан деп саналған.. Еуро­па­ны аяғы­нан тік тұрғы­зған Еділ, Аспа­рух сияқты биле­ушілер­дің асы­ғы алшы­сы­нан түсуінің бір сыры осы – қару­да жатыр. Кене­са­ры хан да орыс әскері­мен 10 жыл бойы зеңбірек­тер мен отқа­руға қар­сы кең дала­да осы көшпен­ділер қаруы­ның көме­гі­мен толас­сыз шай­қа­сты.

    Ал біздің Қаза­қтың қару-жарақ пала­та­сын құру жөнін­де ұсы­ныс жасаға­ны­мы­зға қырық жыл­дан асып­ты. Кезін­де Жәң­гір хан осы мәсе­лені көтеріп, Уфа­да қазақ қару­ла­рын жинап, көр­ме ұйым­да­сты­рған екен. Тарих­тың сол бір естелі­гін ізде­стіріп, Уфаға дей­ін жет­кен едік, із-түзін тап­па­дық, тек сурет­терін ғана көріп қайт­тық. Біздің ұсы­ны­сы­мы­зды қол­даған билік­ті көре алма­дық. Тәу­ел­сіз мем­ле­кет­те Қару-жарақ пала­та­сы мін­дет­ті түр­де болуы керек. Мем­ле­кет­тілік­тің қалып­та­су жүй­есі заттай айғақ­пен дәлел­де­нуі тиіс.

    Айт­бер­ген мыр­за: – Соңғы жиыр­ма-отыз жыл­дың ішін­де бұл жай­ын­да аз айты­лып, аз жазы­лған жоқ. Жоға­ры­да айтып кет­тік, пре­зи­дент­ке де хат жазға­ны­мы­зды: ұста­лы­қты дамы­тып, қаза­қтың ұлт­тық өнері ретін­де мой­ын­дап, шәкірт дай­ын­дау жөнін­де ұсы­ныс, талап-тілек­тері­мізді ешкім құлағы­на қысты­рар түрі жоқ. Әке­міз­ден қалған аядай үйде осы ұста­лық кәсіп­ті атқа­рып жатыр­мыз. Жеті мем­ле­кет­тен жур­на­ли­стер мен зерт­те­уші-ғалым­дар келіп, көшпен­ділер қаруы тура­лы кино түсір­ді. Ал біздің ел үн-түн­сіз.

    Өз қар­жы­мы­зға «Темір­ші» деген аль­бом-кітап шығар­дық. Сонау көне дәуір­ден ұмыт бола бастаған темір­шілік-ұста­лық өнер, қару-жарақ, ат-әбзел­дері, саз­дық аспап­тар және тұр­мыс-салт­тық бұй­ым­дар сыры­на үңіліп, олар­ды жаса­удың амал-тәсіл­дерін жаңғыр­ту мәсе­лесін егжей-тег­жей­лі жаз­дық.

    Ұста­ха­на көрі­гін қызды­рған­дағы негіз­гі мақ­са­ты­мыз – жай ғана күй­бің тір­шілік­пен айна­лы­сып, тиын-тебен тауып, қарын той­ғы­зу­дың қамы емес, керісін­ше, ата-баба­ла­ры­мы­здың осы дәстүрін жалға­сты­рып, ұлт­тық хас шебер­лер­дің қару-жарақ жаса­удағы қыр-сыры­на терең үңіліп, оны жетіл­ді­ре түсу. Одан кей­ін­гісі, ең маңы­здысы – сол өнер­ді көп­ке тара­ту, шәкірт бау­лу, бола­шақ жастарға қолө­нер­дің құдіретін үйре­ту.

    – Әлде бір ретін тауып, ел пре­зи­ден­тін тағы бір құлағ­дар етудің жолын іздеу керек пе еді? Бүгін­де елде­гі бар мәсе­ленің шешуі пре­зи­дент­ке тіреліп тұрған кез­де, ұлт мүд­десі үшін бұл мүм­кін­дік­ті де пай­да­ла­нып көр­ген­де әбес­тік бол­мас еді…

    Мах­мұт мыр­за: – Пре­зи­дент­тің біл­ме­уі мүм­кін емес, өйт­кені біздің жазған хаты­мы­зға жау­ап беріп, Алма­ты қала­сы­ның бұры­нғы әкі­мі Хра­пу­но­вқа тап­сыр­ма бер­ген бола­тын. Шолақ әкім­дер осы қару-жараққа қаты­сты ұсы­ны­сты «ұлт­шыл­дық» деп, үрке қарай­тын сыңай­лы. Көкірек көз­дері ашыл­са, руха­ни мәде­ни­еті­міз­ге, туризм сала­сын дамы­туға да үлес қосар едік. Әрі-бері­ден соң, осы баста­ма­ны билік­тің өзі қолға ала­тын шаруа емес пе? Ел аста­на­сы Ақмо­лаға көш­кен кез­де, қаңы­рап қалған көп ғима­рат­тың бірін Қару-жарақ музей­іне бер­се деген тіле­гі­міз де бол­ды.

    Өткен жылы Қазақ ханды­ғы­ның 550 жыл­ды­ғы сал­та­на­ты­на орай Аста­на тұрғын­да­ры мен қонақта­ры­на қолы­мы­здан шыққан бұй­ым­дар­ды көр­сетіп қайт­тық. Жет­піс түр­лі қару-жарақтың үлгілерін көр­ме­ге қой­дық. Көр­ме­ге кел­ген 3 мың адам­ды тіке­міз­ден тік тұрып қар­сы алдық. Сол еңбе­гі­мізді өз көзі­мен көр­ген Алма­ты­ның әкі­мі Бай­бек мыр­за бүгін­гі таң­да бізді маңай­ы­на жуыт­пай­ды.

    Деген­мен, Қаза­қтың қару-жарақ пала­та­сын құру – Бай­бек­тің дең­гей­ін­де шешілетін шаруа бол­ма­са керек. Бұған мем­ле­кет тара­пы­нан ынта-ықы­лас қажет. Бұл – мем­ле­кет­тік, ұлт­тық, «Мәң­гілік ел» иде­я­сы тұрғы­сы­на сай жүзе­ге асуы тиіс мұра болуы тиіс.

    Қаза­қстан­да отар­сыздан­ды­ру сая­са­ты жүр­гізіл­ме­ген­дік­тен, ұлт­тық мәсе­ле­ге мән беріл­ме­уде. Биыл «Бес қару» атты кино­ның түсірілі­міне қаты­стық. Жуыр­да Қорға­ныс мини­стрі осы фильм­ді елге ұсы­на­ды деп, күтіп отыр­мыз.

    – «Қорға­ныс мини­стр­лі­гі» демек­ші, осы баста­ма­ны министр болып тұрған кезін­де Иманға­ли Тасмағам­бе­тов­ке айтып көру керек пе еді? Оның үстіне, Иманға­ли мыр­за­ның өзі де ұлт­тық көне мұра­лар жина­уға әуес деп есту­ші едік…

    Мах­мұт мыр­за: – Кезін­де марқұм Герольд Бел­гер Иманға­ли мыр­за­ға хат жазуы­мы­зға себеп­кер болып, Име­кеңнің әкім боп тұрған кезін­де пәтер алған­быз: ондай көме­гіне рах­мет­тен басқа айта­ры­мыз жоқ. Бірақ Қару-жарақ пала­та­сын ашу мәсе­лесі оның да қолы­нан кел­ме­ген сияқты. Мәсе­ле – бас жақта, Ақор­да­ның иша­ра­сы­на бай­ла­ны­сты болып тұр ғой…

    – Деген­мен, енді Иманға­ли Тасмағам­бе­тов мыр­за үкі­мет­тің вице-пре­мьері болған кез­де, ол атқа­ра­тын лау­а­зым аясын­да «Көшпен­ділер өрке­ни­еті музей­ін» ашу жөнін­де ұсы­ныс жасаған жөн болар ма еді?

    Айт­бер­ген: – Сіздің сұрағы­ңы­здан бір­жақты­лық бай­қа­ла­ды: «анаған айт», «мына­дан көмек сұра» деген­дей. Біз айтар жер­ге – айт­тық, сұрай­тын­нан – сұра­дық. Бірақ осы темір­шілік өнер Құл­мен­те­гінің үш ұлы­на ғана қажет пе?! Бұл – ұлт­тық мұра ғой, құдай-ау! «Мәң­гілік ел» бола­мыз десек, біздің мем­ле­кет өзінің өткенін неге өшіріп таста­уы тиіс – осы­ны түсін­діріп беріңіз­ші маған?!

    – Айте­ке, біздікі қайт­сек көмек қыла­мыз деген жана­шыр­лы­қтың ғана әлпе­ті ғой…

    – Түсі­нем. Бірақ сол жана­шыр­лық, біздің үше­уі­міз­ге ғана емес, бүкіл қазақ халқы­на, оның мұра­сы­на деген жана­шыр­лық мем­ле­кет тара­пы­нан болуы керек емес пе?! Мәсе­лен, Жапо­ни­яда ұрпақтан-ұрпаққа жалға­сып, отба­сы­ла­ры­мен салт-дәстүр­ді өлтір­мей сақтап келе жатқан адам­дарға мем­ле­кет қар­жы­лай қол­дау көр­се­те­ді. Өнер адам­да­ры­на, қолө­нер­шілер­ге мем­ле­кет­тік қауіп­сіздік кепіл­ді­гі беріледі әрі ұлт­тық рух­ты көте­ру­шілер ретін­де қамқор­лық жаса­ла­ды.

    Ал біз­де ше? Осы темір­шілік өнер­ді дамы­тай­ық, қаза­қтың ежел­гі қару-жарақ көр­месін тұрақты түр­де ашай­ық деп, шып-пыр болған үше­уі­міз­ден басқа селт еткен билік бар ма?! Жоқ!

    Әзір­ге жоқ. Бәл­кім, осы сұх­бат­ты оқы­ған, әртіс інім Бек­жан Тұрыс сіздің газет­ке бер­ген сұх­ба­тын­дай айтқан­дай, «құлағы ести­тін, көзі көретін шене­унік» табыл­са, бұл іске мой­ын бұра­тын шығар деп үміт­те­нем. Тәу­ел­сіздік­ке қол жет­кіз­ген 25 жыл­дың ішін­де осын­дай ұлт­тық құн­ды­лы­қта­ры­мыз баға­лан­бай жатқа­ны қат­ты өкіні­шті, әрине.

    Ал көшпен­ділер мәде­ни­етінің фило­со­фи­я­сын жинақтап, оны жан­дан­дан­ды­рып, жас ұрпаққа ұсы­на­тын бол­сақ, қаза­қтың руха­ни мәде­ни­еті әлдеқа­шан биік дең­гей­ге көтерілер еді. Тәу­ел­сіз мем­ле­кет­те ұлт­тық құн­ды­лы­қтар әспет­тел­мей жатқа­нын жасы­рып қай­те­міз? Ол құн­ды­лы­қтарға жалғыз Тасмағам­бе­тов қорған бола алмай­ды. Мем­ле­кет тара­пы­нан, билік­тен ықы­лас керек.

    – Айт­бер­ген мыр­за «анаған айт», «мына­дан көмек сұра» дей­тіні­міз – келер жылы Аста­на­да ЭКСПО-17 халы­қа­ра­лық көр­месі өте­ді. Енде­ше, әлем жұрт­шы­лы­ғы­на осын­дай ұлт­тық бай­лы­ғы­мыз бар деп көр­се­тудің реті келіп тұрған жоқ па? Осы мүм­кін­дік­ті неге пай­да­лан­басқа?

    – Тағы да қай­та­лай­ын: ол мүм­кін­дік­ті біз үше­уі­міз емес, өкі­мет пай­да­ла­нуы керек. Көр­ме­ге кел­ген шетел­дік­тер Аста­на­ның әйнек-әше­кей ғима­рат­та­рын ғана емес, қазақ деген халы­қтың кім екенін, оның өткенін, осын­ша­ма кең бай­тақ жер­ді қалай қорғап қалға­нын білуі керек қой! Ол көр­ме бал­та­ның басын өндір­мей­тін Қаза­қстан­ның жасан­ды жасам­паз­ды­ғын ғана «паш етер» бол­са, ондай жер­ге қаза­қтың қаси­ет­ті жәді­гер­лерін қою­дың өзі үлкен күнә бола­ды. Көр­ме­ге кел­ген қонақтар дулы­ға, торға­уыт, томаған, қорам­сақ, жебе (төрт түрі – сауыт тесері, арқан үзері деген­дей), най­за, сүң­гі, күрзі, шоқ­пар, сақе­тер, қалқан, қан­жар, сем­сер, босмой­ын, айбал­та, құстұм­сық және әске­ри дауыл­паз, тағы басқа қару-жарақты бұл қазақ қалай жасаға­нын олар­ды осы күн­ге дей­ін қаси­ет­ті, құдірет­ті бой­тұ­мар сияқты сақтап кел­генін білуі керек. Ондай көр­ме­де қару-жарақтың сипа­ты мен қол­да­ну тәжіри­бесі­нен хаба­ры бар ұста-шебер­лер­дің өздері қонақтарға әңгі­ме­леп бере­рдей мүм­кін­дік жаса­луы тиіс.

    – Сіз­дер­дің ұста­ха­на-музей­леріңіз­де болған едік. Аядай ғана үйге орна­ласқан ұста­ха­на­да сақталған қару-жарақтар мен басқа да ұлт­тық жәді­гер­лер­ді ынта­лы жұрт­шы­лы­ққа көр­се­тетін көр­мені өз бет­теріңіз­бен ашу жағын ойла­сты­рып көр­медіңіз­дер ме?

    Мах­мұт мыр­за: – Өзіңіз айтып оты­рған аядай бөл­ме әлдақа­шан этно­гра­фи­я­лық мұра­жай­ға айналған. Әрине, арнайы бір ғима­ратқа қол жет­кіз­сек, көр­менің көкесін жасар едік. Онда қару-жарақтар ғана емес, адал­бақан, кебе­же, астау, ошақ, аса­дал, аяққап, ат-әбзел­дері секіл­ді толып жатқан тұр­мыстық бұй­ым­дар бар. Көненің көзін­дей болған тарихы, ерекше ескі кітап­тар­ды да бір қабы­рғаға қалап қой­дық.

    Сіз жеке күш-мүм­кін­ді­гі­міз­бен музей ашу­ды айта­сыз. Ал мына қызы­ққа қараңыз: бір­де қала­лық әкім­дік­тен кел­ген шолақ бел­сен­ділер «сіз­дер қала­ның эко­ло­ги­я­сын бұзып отыр­сыздар» деп, ескер­ту жасаған еді. Көрік жаққан кез­де шыққан түтін, эко­ло­ги­яға зия­ны тиеді екен-міс. Алма­ты көше­лерін газ бен түтін­мен ластаған мил­ли­онға жуық көлік­тің зала­лы жоқ екен де, алақан­дай ұста­ха­на­ның түтіні эко­ло­ги­я­ны бұзып жатыр екен. Осын­дай жағ­дай­дан кей­ін, «жеке күшпен» музей ашу­дың қан­дай кеса­патқа кез бола­рын ойлай беріңіз! Ертең­гі күні өрт қауіп­сізді­гі, санэпи­дем­стан­са­сы, тех­над­зо­ры, басқа да бәле-батыр­ла­ры келіп, не мына­уы­ң­ды жап, не біз­ге пара бер деп, бай­ба­лам сала­ры­на дауы­ңыз бар ма?

    – Жоқ, дауым жоқ. Біз осын­дай оғаш елде тұрып жатқа­ны­мыз кез кел­ген қаза­ққа әйгілі жайт. Деген­мен, халық мұра­сы үшін осын­ша­ма есеп­сіз еңбек етіп жатқан сіз­дер­ге темір­шілік­тің Тәңірі тіле­улес бол­сын!

    Сұх­бат­тасқан –

    Бақыт­гүл МӘКІМБАЙ,

    «D»